Warunki naturalne Antarktydy

Kształt Antarktydy zbliżony jest do koła, a od tego kształtu odbiegają jedynie wcinające się w głąb lądu dwa akweny morskie (Morze Rossa i Morze Weddella) oraz wysuwający się Półwysep Antarktyczny skierowany w stronę Ameryki Południowej. Przewężenie między Morzem Rossa i Morzem Weddella dzieli Antarktydę na dwa wielkie regiony: rozległą i zwartą, położoną prawie w całości na półkuli wschodniej – Antarktydę Wschodnią i mniejszą bardziej rozczłonkowaną – Antarktydę Zachodnią. Antarktydę Wschodnią i Antarktydę Zachodnią oddziela łańcuch Gór Transantarktycznych, którego szereg szczytów wznosi się powyżej 3000 m n.p.m., a część powyżej 4000 m n.p.m., a jego centralną część pokrywa lądolód.

Antarktyda Wschodnia zajmuje powierzchnię 10,5 mln km kwadratowych. Stanowi rozległą tarczę lądową, będącą częścią prakontynentu południowego Gondwany zbudowaną z gnejsów, łupków krystalicznych oraz granitów. Na obrzeżeniu tarczy występują łańcuchy górskie. Antarktyda Wschodnia przykryta jest pokrywą lodową. Maksymalne wyniesienie sięga ponad 4000 m n.p.m., a średnie przekracza 2500 m n.p.m.

Antarktyda Zachodnia zajmuje obszar 3,5 mln km kwadratowych. Tutaj w Górach Ellswortha znajduje się najwyższy szczyt kontynentu Mt Vinson (5140 m n.p.m.) Ukształtowana została w czasie orogenezy alpejskiej. Podłoże budują skały magmowe przykryte grubą warstwą skał osadowych oraz utworami wulkanicznymi. Lądolód Antarktydy Zachodniej wypełnia zagłębienia i głębokie depresje położone poniżej poziomu morza (ok. 25% powierzchni Antarktydy Zachodniej leży poniżej 1000 m p.p.m., a najniżej położony obszar na głębokości 2538 m p.p.m.

Wąskim i długim Półwyspem Antarktycznym sięga Antarktyda najdalej na północ w stronę Ziemi Ognistej w Ameryce Południowej. Półwysep Antarktyczny rozciąga się na przestrzeni ponad 1000 km. Znaczną część jego powierzchni pokrywają pasma górskie. Północną część półwyspu zajmuje Ziemia Grahama, południową Ziemia Palmera. Wzdłuż wschodnich wybrzeży ciągnie się pokrywa Lodowca Szelfowego Larsena. U nasady półwyspu w kierunku zachodnim rozciąga się Ziemia Ellswortha z wzniesionymi wysoko Górami Ellswortha zamykającymi od południa krawędź Lodowca Szelfowego Ronne. Ponad powierzchnią lodu sterczą tu liczne nunataki, a wśród nich szczyt Mt.Vinson. Dalej na zachód rozciąga się Ziemia Marii Byrd z rozległą pokrywą lodową ze średnią miąższością lodu 2000 m, a maksymalną 4000m. Dalej w kierunku zachodnim leży wielka zatoka Morza Rossa wypełniona Lodowcem Szelfowym Rossa. Po stronie wschodniej zatoki ciągną się od południa Góry Królowej Maud. W północno-wschodniej krawędzi Lodowca Szelfowego Ronne, na wyspie Rossa znajduje się czynny wulkan Mt Erebus (3794 m n.p.m.). Za Morzem Rossa, na wschód rozciąga się Ziemia Wilkesa, ogromny obszar lodowy z wybrzeżami, kilkoma lodowcami szelfowymi i licznymi czołami lodowców wysuwających się z lądolodu. Powierzchnia lądolodu wznosi się tutaj powyżej 2500 m n.p.m., a jego maksymalna miąższość wynosi 4776 m. Kolejnymi obszarami są Wyżyna Amerykańska, Ziemia Enderby i Ziemia Królowej Maud ze sterczącymi wyspowo z lądolodu łańcuchami górskimi wysokości przekraczającej 3000 m n.p.m. Północne obrzeżenia stanowią wybrzeża z wąskimi lodowcami szelfowymi. Obszary kontynentu położone bliżej centrum to lodowe powierzchnie, niemal płaskie, stanowiące zbocza bardzo łagodnie nachylonych lodowych kopuł.

Około 98% powierzchni Antarktydy pokrywa lądolód. Jego powierzchnię ocenia się na 13,65 mln km kwadratowych. Obszary wolne od lodu zajmują na kontynencie 330 tys. km kwadratowych. Są to szczyty gór, grzbiety łańcuchów górskich, pojedyncze nunataki. Łączna objętość lodu zawartego w lądolodzie wynosi 30 mln km sześciennych. Pokrywa lądolodu antarktycznego składa się z trzech części: ogromnej o powierzchni 10 mln km kwadratowych Antarktydy Wschodniej, mniejszej o powierzchni 2,8 mnl km kwadratowych Antarktydy Zachodniej i lodowców Półwyspu Antarktycznego, które zajmują 300 tys. km kwadratowych. Część lodu z Antarktydy Wschodniej spływa w stronę lodowców szelfowych Antarktydy Zachodniej.

Antarktyda jest najzimniejszym kontynentem na Ziemi. W najcieplejszym miesiącu – styczniu temperatura powietrza, nawet na wybrzeżu utrzymuje się w pobliżu 0 stopni C, natomiast w najzimniejszych miesiącach (sierpień, wrzesień) temperatury powietrza w centralnej części Antarktydy wahają się od –40 do –70 stopni C. Masy wilgotnego powietrza napływające znad południowych akwenów trzech oceanów docierają do wybrzeży powodując tam opady w pasie sięgającym 200-300 km w głąb kontynentu. Opady występują prawie wyłącznie w postaci śniegu i rocznie dają one warstwę 60-150 cm , co odpowiada 200-500 mm opadu deszczu. Największe występują w obszarze Półwyspu Antarktycznego (900 mm), najniższe w głębi lądu (50 mm). Surowość klimatu Antarktydy potęgują jeszcze częste i silne wiatry wiejące od środka kontynentu ku jego wybrzeżom. Wiatry te powodują powstawanie zamieci i tworzenie się zasp śnieżnych.

Stałe niskie temperatury powietrza, silne wiatry, obfitość śniegów i lodów, pływające po przybrzeżnych wodach góry lodowe powodują ubóstwo świata roślinnego i zwierzęcego. Roślinność jest wyjątkowo uboga. Na niewielkich terenach wolnych od lodu występują kępkami porosty i mchy znoszące niskie temperatury oraz niedostatek wilgotności. Miejscami na powierzchni lodu, na śnieżnej pokrywie występują algi. Świat zwierząt też jest ubogi. W pasie nadbrzeżnym żyją mewy i pingwiny. W morzach żyją foki i liczne gatunki ryb, kryl oraz wieloryby.